Bảo vệ quyền tài sản, trong đó có quyền sở hữu trí tuệ và tài sản vô hình, là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số hiện nay. Việc tôn trọng, bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan không chỉ góp phần bảo vệ thành quả lao động sáng tạo của tổ chức, cá nhân mà còn tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thu hút đầu tư và phát triển kinh tế tư nhân bền vững.
Quyền sở hữu trí tuệ được quy định cụ thể tại Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn thi hành. Đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có dấu hiệu tội phạm, người vi phạm có thể bị xem xét, xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025; trong đó, Điều 225 quy định về “Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”.
Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025)
Một trong những vấn đề được dư luận, doanh nghiệp và hộ kinh doanh quan tâm hiện nay là việc sao chép, cài đặt, sử dụng, mua bán phần mềm máy tính không có bản quyền, thường được gọi là phần mềm “lậu”, phần mềm “crack”. Công an tỉnh Lâm Đồng thông tin một số nội dung cơ bản để người dân, doanh nghiệp, hộ kinh doanh nâng cao nhận thức, chủ động phòng ngừa vi phạm.
Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, chương trình máy tính, phần mềm máy tính như hệ điều hành, phần mềm văn phòng, phần mềm thiết kế, phần mềm kế toán, phần mềm diệt vi rút và các phần mềm chuyên dụng khác là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả như tác phẩm văn học, dù được thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy. Do đó, mọi hành vi sao chép, cài đặt, sử dụng, phân phối phần mềm khi chưa được phép của chủ sở hữu quyền tác giả đều có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật; trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.
Một số hành vi vi phạm phổ biến cần tuyệt đối tránh gồm: sao chép phần mềm có bản quyền để cài đặt cho nhiều máy tính vượt quá số lượng giấy phép đã mua; sử dụng công cụ “crack”, “keygen”, “active key lậu” để bẻ khóa, kích hoạt phần mềm trái phép; kinh doanh, buôn bán đĩa cài đặt, USB, mã kích hoạt phần mềm không có bản quyền; cài đặt phần mềm lậu cho khách hàng thông qua dịch vụ sửa chữa, cài đặt máy tính; đăng tải, chia sẻ, phân phối phần mềm bẻ khóa trên mạng xã hội, website, nhóm chia sẻ dữ liệu; tổ chức sử dụng phần mềm không có bản quyền trong hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm mục đích thương mại, thu lợi.
Hệ thống hóa Điều 225 Bộ luật Hình sự: Tội xâm phạm quyền sở hữu tác giả, quyền liên quan
Các hành vi nêu trên thuộc nhóm hành vi “sao chép tác phẩm” hoặc “phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm” theo quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự. Khi hành vi vi phạm có quy mô thương mại, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự, cá nhân, tổ chức vi phạm có thể bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, phần mềm máy tính là công cụ quan trọng, không thể thiếu trong hoạt động quản lý, sản xuất, kinh doanh, cung ứng dịch vụ. Mỗi doanh nghiệp, hộ kinh doanh cần chủ động rà soát hệ thống phần mềm đang sử dụng; ưu tiên sử dụng phần mềm có nguồn gốc hợp pháp, có bản quyền, được mua từ nhà sản xuất, đại lý được ủy quyền, cơ sở kinh doanh hợp pháp hoặc sử dụng phần mềm mã nguồn mở, phần mềm miễn phí phù hợp quy định. Tuyệt đối không sao chép, cài đặt, kinh doanh, sử dụng phần mềm “crack”, phần mềm không rõ nguồn gốc dưới mọi hình thức.
Đối với các cơ sở kinh doanh dịch vụ máy tính, công nghệ thông tin, cần chấm dứt việc cài đặt phần mềm không có bản quyền cho khách hàng; đồng thời tư vấn, hướng dẫn người dân, doanh nghiệp sử dụng phần mềm hợp pháp, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh văn minh, an toàn và đúng pháp luật.
Pháp luật Việt Nam về sở hữu trí tuệ, đặc biệt là pháp luật hình sự, đang tiếp tục được hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Vì vậy, mỗi người dân, doanh nghiệp, hộ kinh doanh cần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng đạo đức kinh doanh và phát triển giá trị thương hiệu trên nền tảng hợp pháp, bền vững.
Khi phát hiện hành vi sản xuất, buôn bán, phân phối phần mềm vi phạm bản quyền với quy mô lớn, có dấu hiệu tội phạm, đề nghị người dân kịp thời thông tin, phản ánh đến cơ quan Công an nơi gần nhất để được tiếp nhận, xử lý theo quy định của pháp luật.
