Điều đáng nói là trong khi người sáng tạo phải bỏ ra rất nhiều công sức, thời gian, tiền bạc, thậm chí đánh đổi cả sự an toàn của bản thân để có được một bức ảnh giá trị, thì việc sao chép, sử dụng trái phép lại diễn ra chỉ bằng vài cú nhấp chuột.
Một thực trạng nhức nhối
Chỉ cần gõ tên một địa danh nổi tiếng trên các công cụ tìm kiếm, không khó để bắt gặp hàng loạt hình ảnh đang được sử dụng trên website du lịch, fanpage quảng cáo, ấn phẩm thương mại hoặc các sản phẩm lưu niệm mà không hề ghi tên tác giả, càng không có dấu hiệu cho thấy đã được xin phép sử dụng.
Từ các công ty lữ hành, khách sạn, homestay, đơn vị truyền thông đến các cơ sở in ấn, kinh doanh quà tặng, nhiều nơi vẫn vô tư khai thác hình ảnh trên mạng như một nguồn tài nguyên miễn phí. Đáng buồn hơn, không ít trường hợp vi phạm lại xuất phát từ chính các cơ quan, tổ chức có chức năng tuyên truyền, quảng bá văn hóa, du lịch hoặc các đơn vị sử dụng ngân sách Nhà nước.
Trong nhiều năm hoạt động nghề nghiệp, người viết đã trực tiếp tiếp nhận và hỗ trợ xử lý nhiều vụ việc vi phạm bản quyền nhiếp ảnh. Có những tác phẩm được triển lãm công khai giữa phố đi bộ Hồ Gươm, hang chục ảnh được in trên cuốn sách về Cầu Long Biên được ghi giá bán sau bìa lên đến cả triệu đồng, hàng chục website, fanpage và sản phẩm thương mại khác nhau xử dụng ảnh không ghi tên tác giả và mặc nhiên tác giả không hề biết. Có những bức ảnh bị cắt xén, xóa watermark, chỉnh sửa rồi công bố như sản phẩm của người khác.
Những câu chuyện ấy không còn là hiện tượng cá biệt mà đã trở thành một thực trạng đáng báo động.
Nghịch lý: Người bị hại phải tự đi đòi công lý
Điều khiến cộng đồng sáng tạo bức xúc nhất hiện nay không chỉ nằm ở hành vi vi phạm mà còn ở cách xử lý sau khi vi phạm xảy ra.
Trong phần lớn trường hợp, cơ quan chức năng chỉ vào cuộc khi có đơn khiếu nại. Điều đó đồng nghĩa với việc người sáng tạo phải tự phát hiện tác phẩm bị sử dụng trái phép, tự thu thập chứng cứ, tự gửi công văn yêu cầu giải quyết, thậm chí phải thuê luật sư và theo đuổi vụ việc trong thời gian dài.
Không ít tác giả sau một thời gian kiên trì đã chấp nhận bỏ cuộc vì chi phí theo đuổi vụ việc lớn hơn rất nhiều so với khoản bồi thường có thể nhận được.
Từ đó hình thành một nghịch lý đáng suy ngẫm: Người sáng tạo phải bỏ tiền để bảo vệ tác phẩm của mình, còn người vi phạm gần như không phải trả giá tương xứng cho hành vi xâm phạm.
Nhiều doanh nghiệp khi bị phát hiện thường lựa chọn cách gỡ ảnh, xin lỗi hoặc đổ lỗi cho bộ phận thiết kế, đơn vị truyền thông thuê ngoài. Một số trường hợp chấp nhận thương lượng dân sự với chi phí thấp hơn rất nhiều so với giá trị thương mại mà họ đã thu được từ tác phẩm bị sử dụng trái phép.
Khi hành vi vi phạm có lợi hơn việc tuân thủ pháp luật, thì nguy cơ tái diễn là điều khó tránh khỏi.
Môi trường số và AI đang đặt ra những thách thức mới
Nếu như trước đây việc sao chép một bức ảnh còn có những giới hạn nhất định thì ngày nay, cùng với Facebook, TikTok, YouTube, Instagram và các công cụ AI tạo sinh, tốc độ phát tán tác phẩm đã vượt xa khả năng kiểm soát của tác giả.
Một bức ảnh vừa đăng tải có thể nhanh chóng bị sao chép, chỉnh sửa và xuất hiện trên hàng chục nền tảng khác nhau chỉ sau vài giờ.
Đặc biệt, sự phát triển của AI đang đặt ra nhiều câu hỏi mới về quyền tác giả. Hàng tỷ hình ảnh trên Internet đang được các hệ thống trí tuệ nhân tạo thu thập để huấn luyện dữ liệu. Trong đó có không ít tác phẩm nhiếp ảnh của các tác giả Việt Nam.
Liệu người sáng tạo có được biết tác phẩm của mình đang được sử dụng vào mục đích gì? Có được trả thù lao hay không? Có quyền từ chối hay không?
Đây là những vấn đề mà pháp luật Việt Nam sẽ phải sớm đối mặt trong thời gian tới.
Không chỉ là câu chuyện pháp lý
Nói đến vi phạm bản quyền, nhiều người thường chỉ nghĩ đến chế tài xử phạt. Nhưng sâu xa hơn, đây còn là câu chuyện về văn hóa ứng xử với lao động sáng tạo.
Một bức ảnh đẹp không tự nhiên mà có.
Đằng sau đó có thể là hàng nghìn cây số di chuyển, những đêm thức trắng, những lần leo núi trong giá rét, vượt lũ, băng rừng hoặc chờ đợi hàng tuần, thậm chí hàng tháng để ghi lại một khoảnh khắc duy nhất.
Khi một tác phẩm bị lấy đi mà không xin phép, tổn thất không chỉ là giá trị vật chất mà còn là sự tổn thương đối với lòng tự trọng nghề nghiệp của người sáng tạo.
Một xã hội muốn phát triển công nghiệp văn hóa không thể xem nhẹ quyền tác giả. Bởi quyền tác giả chính là nền tảng để nuôi dưỡng sự sáng tạo.
Cần những hành động mạnh mẽ hơn
Việt Nam đã có hệ thống pháp luật khá đầy đủ về sở hữu trí tuệ. Vấn đề hiện nay không nằm ở việc thiếu luật mà là hiệu quả thực thi.
Đã đến lúc cần xây dựng cơ chế bảo vệ quyền tác giả chủ động hơn, tăng cường thanh tra chuyên ngành, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm có tính thương mại, đồng thời phát triển các công cụ truy vết và bảo vệ bản quyền trong môi trường số.
Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh giáo dục ý thức tôn trọng bản quyền trong cộng đồng, từ doanh nghiệp, cơ quan Nhà nước đến từng người sử dụng Internet.
Bởi suy cho cùng, bảo vệ bản quyền không chỉ là bảo vệ quyền lợi của một cá nhân, mà còn là bảo vệ sự công bằng đối với lao động sáng tạo và bảo vệ tương lai của nền công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Khi một bức ảnh có thể bị đánh cắp dễ dàng hơn việc mua một ly cà phê, thì cuộc chiến bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn rất nhiều việc phải làm.
